Τρίτη 27.07.2021 ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Τερψιχόρη και Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου: Φως εκ Τρικάλων

13.07.2021 /

Μια μάνα, μια κόρη, μια πόλη, μια μουσική

Της Λέλας Κατεχάκη

«Οι μπότες  έμπαιναν μέχρι το γόνατο στις λάσπες όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ήρθα στα Τρίκαλα. Δεν είχα τίποτα φορμαρισμένο στο μυαλό μου. Ο Λεωνίδας με βοήθησε να πάρω αποφάσεις. Σε 2 χρόνια είχα δυο παιδικές  χορωδίες, μια ανδρική και μια μικτή. Πρόβες κάναμε σε ένα παμπάλαιο σχολείο. Κουβαλούσαμε ξύλα για να ανάψουμε τις σόμπες. Είχαμε ενθουσιασμό, κέφι, όρεξη και δεν αισθανόμασταν την κούραση και τα εμπόδια. «Φως εκ Τρικάλων» είχαν γράψει στην Αθήνα τον Δεκέμβρη του 1955 που κάναμε την πρώτη συναυλία με την  Χορωδία Τρικάλων, στο Παλλάς» μου είχε πει η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου το 2005, στην πρώτη συνέντευξη που έδωσε στα Τρίκαλα  40 χρόνια μετά την αποχώρησή της από την πόλη και την διάλυση της «Καλλιτεχνικής  Χορωδίας Τρικάλων». Δυο μέρες νωρίτερα είχε έρθει στα Τρίκαλα  για να βραβευτεί από τον Φ.Ι.ΛΟ.Σ (Φιλολογικό, Ιστορικό, Λαογραφικό Σύλλογο Τρικάλων) και στο ξενοδοχείο, τυχαία, είχε διαβάσει στην εφημερίδα όσα είχα γράψει για εκείνη και την Καλλιτεχνική Χορωδία Τρικάλων. Με πήρε τηλέφωνο και μου είπε ότι ήθελε να με γνωρίσει καθώς της είχε κάνει εντύπωση το γεγονός ότι ορθά κοφτά έγραφα πως τα Τρίκαλα, 40 χρόνια πριν, δεν είχαν εκτιμήσει το έργο της και την είχαν διώξει. Έτσι γνωριστήκαμε κι έτσι έγινε εκείνη η πρώτη συνέντευξη, για την οποία ένας συνάδελφος στην εφημερίδα όταν την είδε πριν πάει στο πιεστήριο, με είχε βρίσει λέγοντάς μου: «Με αυτά που γράφεις ξεφτιλίζεσαι και ξεφτιλίζεις και εμάς».

«Οξύμωρο είναι, με βράβευσαν στα Τρίκαλα, αλλά αισθάνομαι μια θλίψη» μου είχε πει η κυρία Τερψιχόρη Παπαστεφάνου στην αρχή εκείνης της συνέντευξης.

Το 1966 οι τοπικές αρχές στα Τρίκαλα είχαν εξαναγκάσει την εμπνεύστρια, δημιουργό και μαέστρο της ξακουστής «Καλλιτεχνικής Χορωδίας Τρικάλων» να φύγει οικογενειακώς από την πόλη, παρά το γεγονός ότι  είχε αλλάξει το πολιτιστικό ρου των Τρικάλων, είχε καταπλήξει το Πανελλήνιο τις δεκαετίες του ΄50 – ΄60 και  το έργο της είχε αποτελέσει κορυφαίο σταθμό και σημείο αναφοράς  στην ιστορία της χορωδιακής τέχνης στην Ελλάδα, με την εισαγωγή λαϊκής ορχήστρας σε χορωδία και την δισκογραφία της  Καλλιτεχνικής Χορωδίας Τρικάλων με τον Μίκη Θεοδωράκη.

Η κόρη της  Σάντυ, που γεννήθηκε στα Τρίκαλα –  έτσι φώναζαν οι γονείς της και οι χορωδοί  την μικρή Αλεξάνδρα – ήταν 8,5 ετών όταν η οικογένεια Παπαστεφάνου έφυγε από την πόλη.

Στήριγμα της νεαρής Τερψιχόρης Βολοβίνη που εγκαταστάθηκε από την Αθήνα στα Τρίκαλα στις αρχές της δεκαετίας του 1950 και ανέλαβε την αναδιοργάνωση και διεύθυνση του παραρτήματος του Εθνικού Ωδείου στην πόλη των Τρικάλων μετά από πρόταση του Μανώλη Καλομοίρη, ήταν ο αγαπημένος της σύζυγος, Λεωνίδας Παπαστεφάνου.
Η αγάπη για την μουσική ένωσε τους δυο νέους οι οποίοι γνωρίστηκαν και παντρεύτηκαν στα Τρίκαλα. Τρικαλινός ο Λεωνίδας Παπαστεφάνου, δικηγόρος, με καλλιτεχνική φλέβα – έπαιζε τσέλο και έγραφε ποίηση – διανοούμενος που αρθρογραφούσε στον τοπικό Τύπο, λάτρης της μουσικής και μαχητικός, έγινε για εκείνη «ένας Πυγμαλίων» όπως χαρακτηριστικά η ίδια σημείωσε στο βιβλίο της «Ο Μύθος μιας Χορωδίας». «Ανέδειξε την προσωπικότητά μου. Πίστευε απόλυτα σε μένα.  Η καριέρα μου και η καριέρα της Χορωδίας Τρικάλων του χρωστάνε πολλά», έχει υπογραμμίσει στο ίδιο βιβλίο.

«Νάτην, εδώ είναι! Βρήκα την λιμνούλα, να και η γεφυρούλα. Και να φανταστείς φοβόμουνα να την περάσω όταν ερχόμασταν εδώ εκδρομή με το σχολείο. Είναι μεγάλη μέρα, γιατί βρήκα και το σπίτι που γεννήθηκα, δηλαδή πολυκατοικία έγινε, αλλά το εντόπισα. Χαίρομαι που βρίσκω τα Τρίκαλα μια γοητευτική πόλη και δεν έχουν σχέση με την μελαγχολική πόλη των παιδικών μου χρόνων». Πάνω στην γέφυρα της λιμνούλας στο πρώτο διάζωμα του Φρουρίου Τρικάλων γνώρισα την κόρη της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου, την διεθνούς φήμης πιανίστα Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου τον Μάιο του 2010. Μιλούσε με εφηβικό αυθορμητισμό για τα συναισθήματα που της προκαλούσε η επαφή της ως ενήλικης με την πόλη των Τρικάλων. Η γενέτειρα πόλη και γενέτειρα του πατέρα της. Τότε μου έδωσε μια συνέντευξη που ήταν η πρώτη που έδωσε η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου στα Τρίκαλα. «Τα Τρίκαλα είναι η ρίζα μου, είναι η πατρίδα μου» είχε υπογραμμίσει. «Είμαι Τρικαλινή, παιδί του Ληθαίου ποταμού» είχε σπεύσει να μου πει 7 χρόνια μετά, σε μια άλλη συνέντευξη την οποία έδωσα για δημοσίευση σε περιοδικό που κυκλοφόρησε σε όλη την Ελλάδα.

23 Ιουνίου 2021. Υπαίθριο Θέατρο Φρουρίου Τρικάλων, μια ανάσα από την λιμνούλα του πρώτου διαζώματος. Η πρώτη Συναυλία της πόλης των Τρικάλων μετά τις συνεχόμενες καραντίνες λόγω πανδημίας. «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», σύνθεση Τερψιχόρης Παπαστεφάνου πάνω σε στίχους Παν. Παναγιωτούνη, αφιερωμένη στην μνήμη της. Σε αυτή, παρουσία της  Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, με αρκετές ολιγωρίες και παραλείψεις στην οργάνωση της εκδήλωσης και όχι στις προθέσεις, τιμήθηκαν από τον Δήμο Τρικκαίων τα εν ζωή μέλη της Καλλιτεχνικής Χορωδίας Τρικάλων.

«Η μητέρα μου ήταν απών, αλλά παρούσα. Νόμιζα θα βγει από τα παρασκήνια να διευθύνει το έργο της. Ποτέ πριν δεν το έχω ακούσει να  ερμηνεύεται από άλλη χορωδία εκτός των δικών της χορωδιών ή να το διευθύνει άλλη εκτός από εκείνη. Μας κοιτούσαν  μαζί με τον πατέρα μου – γιατί χωρίς αυτόν Χορωδία Τρικάλων δεν θα υπήρχε – και άκουγαν από την γειτονιά των αγγέλων και χαίρονταν για αυτό που συντελούνταν στα Τρίκαλα. Ο χρόνος ξέρει να κρατάει τα καλά πράγματα και να τα αναδεικνύει. Έχουν ξεχαστεί πια και οι παλιές έριδες. Μια ανοιχτότητα, την εικόνα μιας άπλετης αγάπης αισθάνθηκα χθες βράδυ. Και είχε  τόσο λαμπερό φεγγάρι που μας κράταγε συντροφιά»  είπε την επόμενη μέρα της συναυλίας η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου στην συνέντευξη που μου έδωσε, επιλέγοντας να συναντηθούμε σε ένα εστιατόριο δίπλα από το σπίτι που έμενε η οικογένεια Παπαστεφάνου στην οδό Ασκληπιού, για να βρίσκεται όπως υπογράμμισε, στο ίδιο πεζοδρόμιο, στον ίδιο χώρο που έπαιζε κουτσό μικρή.

Πράγματι το Φρούριο των Τρικάλων φωτίζονταν εκείνη την βραδιά από την πανσέληνο του Ιουνίου και όλη η πόλη και ο κάμπος έλαμπαν από κάτω. Φως εκ Τρικάλων… σκέφτηκα καθώς παρακολουθούσα την συναυλία  και  το συνθετικό έργο της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου κάτω από την πανσέληνο.

Σχετικά με τις παλιές έριδες και την ανοιχτότητα που σημείωσε  η Αλεξάνδρα ,  η ίδια σε ανύποπτο χρόνο, είχε συμφιλιώσει την μητέρα της – χωρίς να το έχει προσχεδιάσει – με τις όποιες έριδες υπήρχαν ακόμη στην πόλη των Τρικάλων από την εποχή της αποχώρησής της.

Η συμφιλίωση έγινε  τον Μάρτιο του 2019 όταν η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου κλήθηκε στα  Τρίκαλα  να βραβευτεί με το βραβείο «Θέλω τη Γυναίκα Ψηλά», στο χώρο του Πολιτισμού. Είχα πάει να την πάρω από το ξενοδοχείο για να πάμε στην βράβευση. Με ρώτησε καθ΄οδόν  ποιες άλλες γυναίκες θα βραβεύονταν καθώς δεν ήταν ενημερωμένη.  Της είπα. Μαθαίνοντας, πάλεψε πολύ με τον εαυτό της για το τι έπρεπε να κάνει, καθώς δεν γνώριζε ότι στην βράβευση θα βρίσκονταν και μια γυναίκα  που είχε πικράνει πολύ την μητέρα της. Την έβλεπα να περπατά πάνω κάτω στον εξωτερικό χώρο του ξενοδοχείου με φόντο από κάτω της όλα τα Τρίκαλα και απέναντι τα Μετέωρα και ένιωθα ότι η πολίτης του κόσμου, πιανίστα διεθνούς ακτινοβολίας , Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, εδώ, σε αυτή την κόχη την μικρή, σε ένα λόφο πάνω από τα Τρίκαλα, αναμετριόταν με μια πολύ δύσκολη απόφαση.

Δεν την ρώτησα τι είχε αποφασίσει όταν κατεβήκαμε τα σκαλιά για να πάμε στην αίθουσα της βράβευσης. Όταν από το βήμα την άκουσα να δίνει άφεση αμαρτιών στις παλιές έριδες που είχαν φτάσει μέχρι τα δικαστήρια, μεταξύ της μητέρας της και μιας  εκ των χορωδών της « Καλλιτεχνικής Χορωδίας Τρικάλων», εξαιτίας του τίτλου της Χορωδίας όταν η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου έφυγε στην Αθήνα, αισθάνθηκα ότι η κόρη της, Αλεξάνδρα, δένονταν εκείνη την στιγμή με την πόλη των Τρικάλων με έναν δικό της, ξεχωριστό και αδιάρρηκτο κρίκο, εκτός από εκείνο που έδενε την μητέρα της με την πόλη.

Όταν την ρώτησα σχετικά, είχε δηλώσει τότε για την εφημερίδα που δούλευα: «Ο χρόνος προχωρεί και είναι μεγάλος δάσκαλος και μας συναντά κάπου αλλού, στο μέλλον και τότε η αλήθεια έχει ξεκαθαρίσει από μόνη της, δεν χρειάζεται εμάς. Εμείς μπορούμε να αποδεχτούμε, ότι είμαστε πολύ πέραν όλων αυτών πια. Είμαστε σε ένα άλλο επίπεδο, όχι σαν συναίνεση, αλλά σε μια συμφιλίωση σε ένα κοινό παρελθόν. Δεν αξίζει τον κόπο, τίποτα από όλα αυτά, πια».

15 μέρες πριν την βράβευσή της στα Τρίκαλα, η Αλεξάνδρα είχε διακριθεί ως  πρέσβειρα της Ελλάδας στο χώρο της κλασικής μουσικής, λόγω  της ηχογράφησης  που πραγματοποίησε σε ένα  τετραπλό CD με όλα τα πρελούδια και φούγκες  του  Μπαχ  «The Well Tempered Clavier του JS Bach» (First Hand Records), ένα μνημειώδες  μουσικό έργο που σπάνια  αποτολμάται  καθώς είναι  προνόμιο  καλλιτεχνών από χώρες  με πολύ βαθιά  μουσική παράδοση και  Παιδεία και το οποίο απέσπασε διθυραμβικές κριτικές από το BBC, λαμβάνοντας επιπλέον 5 αστέρια από το Βρετανικό Gramophone. Έτσι, στα Βραβεία Κουν, έλαβε το βραβείο Μουσικής από την Ένωση Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών, ως η καλύτερη δισκογραφική παραγωγή ελληνικού ενδιαφέροντος 2018.

Φως εκ Τρικάλων, θα μπορούσε να σχολιάσει κάποιος λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η Αλεξάνδρα  δηλώνει πάντα με καμάρι: «Είμαι Τρικαλινή».

Το βραβείο που έδωσαν τα Τρίκαλα  τον Μάρτιο του 2019 στην διεθνούς φήμης πιανίστα Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, το αφιέρωσε στην μητέρα της.

«Αφιέρωσα το βραβείο στην μητέρα μου, γιατί θεωρώ ότι μέσω εμού – όσο κι αν έχει βραβευτεί πολύ στη ζωή της και έχει αναγνωριστεί για δεκαετίες η δουλειά της και σε πολλά επίπεδα – μέσω της δικής μου βράβευσης και αναγνώρισης της προσωπικότητας και δουλειάς μου από την γενέθλια πόλη, νοιώθω ότι βραβεύεται πρώτα εκείνη που με έφερε στον κόσμο. Που μου έδωσε τα πρώτα εφόδια στη μουσική, που με έκανε αυτή που είμαι και που αυτή την στιγμή που βρίσκομαι στα Τρίκαλα, είναι σαν να βρίσκομαι σε μια συνομιλία με τα παιδικά μου χρόνια, που καθρεφτίζουν πάντα το μουσικό περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσα» μου είχε πει τότε  σε δήλωσή της.

Αθήνα, Δεκέμβριος 2019

Η Αλεξάνδρα με ενημέρωσε ότι η μητέρα της ήταν στο νοσοκομείο. Ζήτησα να την δω. «Θα ρωτήσω την μαμά», απάντησε.  Μάνα και κόρη μου το επέτρεψαν.

«Σας έβαλαν σε κρεβάτι δίπλα στο παράθυρο! Είστε πάντα δίπλα στο φως» είπα στην κυρία Τερψιχόρη Παπαστεφάνου ευθύς μόλις  μπήκα στο δωμάτιο του «Λαϊκού Νοσοκομείου» , στο οποίο βρίσκονταν και άλλες ασθενείς και είδα το κρεβάτι της δίπλα στο μεγάλο παράθυρο.
Με κοίταξε με το διαπεραστικό της βλέμμα και χαμογέλασε.
«Ο καλλιτέχνης βρίσκεται στη γη για να δίνει φως στα σκοτάδια» απάντησε πριν μου δώσει το χέρι της για να με χαιρετήσει. Το χέρι της ήταν ζεστό και η φωνή της σταθερή. Το πνεύμα της απόλυτα διαυγές. Συνομιλήσαμε για είκοσι λεπτά περίπου. Με ρώτησε για τα Τρίκαλα. Άκουσε με ενδιαφέρον όσα της είπα. Η Αλεξάνδρα ήταν μαζί μας.

Λίγες μέρες μετά, η μαέστρος Τερψιχόρη Παπαστεφάνου εγκατέλειψε την επίγεια ζωή στα 91 της χρόνια.

«Είσαι η μόνη που είδες την μαμά πριν πεθάνει. Στο άρθρο που θέλεις να γράψεις, να σημειώσεις την διαύγεια του  πνεύματός της », μου είπε η Αλεξάνδρα στην τελευταία μας συνέντευξη στα Τρίκαλα μετά την Συναυλία-Τιμή στην Μνήμη της μητέρας της.

«Έχεις τον λόγο μου» της απάντησα και της ζήτησα  να «ζωγραφίσει» με λέξεις την μητέρα της.
«Η μάνα μου, ήταν απολύτως συνειδητοποιημένη και συνδύαζε την πηγαία δημιουργικότητα   με αποφασιστικότητα και φρόνηση.  Παρά  τις τρομερές δυσκολίες που συνάντησε  τις δεκαετίες ’50-’60, κατάφερε να αναδείξει  ανά το Πανελλήνιο, μες  από το κοινωνικό και καλλιτεχνικό της έργο, την ταλαιπωρημένη και πληγωμένη  πόλη των Τρικάλων τα δύσκολα εκείνα χρόνια,  σε πρωτοπόρα πόλη της χορωδιακής μουσικής, κατ’ επέκταση  σε φορέα οργανωμένης, πολιτιστικής ζωής.  Όμως τα περασμένα είναι ολοζώντανα, το παρελθόν είναι ενσωματωμένο στο παρόν και ανοιχτό στο μέλλον. Χαίρομαι και είμαι περήφανη που η μνήμη της στη μεταμορφωμένη, λαμπερή πόλη των Τρικάλων του 2021 παραμένει ζωντανή κι εξακολουθεί να εμπνέει», απάντησε.

«Η μαμά  ζούσε και το χάρηκε πολύ που άφησα πίσω εκείνες τις παλιές  έριδες και  με ρωτούσε συνέχεια να της πω όσα είχα πει για την συμφιλίωση εκείνο το απόγευμα στην βράβευσή μου, τον Μάρτιο του 2019», συμπλήρωσε.

«Παράδοξο ακούγεται, αλλά όλα έγιναν μεταξύ τρέλας, αγάπης, πίστης και ικανοποίησης. Είχαμε τόσες δυσκολίες στη Χορωδία Τρικάλων κι όμως αποφασίζαμε με τον Λεωνίδα και τραβούσαμε μπροστά. Όταν αγαπάς κάτι πολύ, μην το εγκαταλείπεις. Προσπάθησε με υγιή τρόπο, μεγάλη πίστη και αλήθεια, αντίθετα σε όλους όσους θα σε πολεμήσουν, να κάνεις πράξη αυτό που ονειρεύτηκες. Η μουσική πάει παντού κι ο στίχος κουβαλά την μουσική και πάει μαζί της και τα όνειρα πάνε μαζί με την μουσική. Αυτό είναι η δημιουργία». Με αυτά τα λόγια είχε ολοκληρώσει  η κυρία Τερψιχόρη Παπαστεφάνου την ραδιοφωνική συνέντευξη που μου παραχώρησε τον Οκτώβριο του 2017, όταν για πρώτη φορά  μίλησε σε τοπικό ραδιόφωνο και το κοινό των Τρικάλων άκουσε την φωνή της και όσα είπε για την Χορωδία Τρικάλων,  51 χρόνια μετά την αποχώρησή της από τα Τρίκαλα στην Αθήνα.

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου έρχεται πλέον συχνά στα Τρίκαλα και αναζητά τα χνάρια των γονιών της. Ίσως κάτι έχει στο μυαλό της. Ίσως κάτι να σκέφτεται να δημιουργήσει στο όνομα και την μνήμη τους.