Τρίτη 25.01.2022 ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Νέα Δεδομένα στη Θεωρία Παιγνίων

18.02.2015

Την προηγούμενη Δευτέρα, ξεψαχνίζοντας την αρθρογραφία του διαδικτύου, έπεσα τυχαία πάνω σε ένα άρθρο, το οποίο ονομαζόταν Ηθική Ευφυΐα: Η Στρατηγική του ΣΥ.ΡΙΖ.Α.. Μου έκανε εντύπωση ο τίτλος του, πρώτον γιατί δεν είχα διαβάσει πολλές αναλύσεις για τη στρατηγική που μπορεί να ακολουθεί ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α. στις διεθνείς διαπραγματεύσεις και δεύτερον, τι πάει να πει «Ηθική Ευφυΐα» και τι σχέση μπορεί να έχει η ηθική με τη στρατηγική της Αριστεράς σε ένα Διεθνές «παιχνίδι»;

Ο αρθρογράφος λοιπόν υποστήριζε, ότι η τακτική του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. είναι να εισάγει έναν Τρίτο παίχτη στο «Παιχνίδι» και να καταδείξει σε αυτόν, ότι η γερμανική κυβέρνηση διαθέτει συνεργατικές εναλλακτικές. Ο ΣΥΡΙΖΑ, υποστηρίζει το άρθρο, πιέζει τον «αντίπαλο» να γίνει (ως ένα βαθμό) «συμπαίκτης», καταδεικνύοντας στα μάτια του τρίτου παίκτη ότι οι σκληρές στάσεις, οι κόκκινες γραμμές και η κάθετη αντιπαράθεση είναι επιλογή, όχι μονόδρομος.

– Ο «αντίπαλος/συμπαίκτης» είναι κυρίως η γερμανική κυβέρνηση αλλά και όσοι αναπαράγουν τη συλλογιστική της.
– O «τρίτος παίκτης» είναι το ακροατήριο του δράματος: οι άλλες κυβερνήσεις, ο κόσμος που παρακολουθεί σε Ελλάδα, Ευρώπη και παγκοσμίως, διάφορα διεθνή ΜΜΕ, ευρωπαϊκά κόμματα, ο Στίγκλιτς, ο Ομπάμα κ.α.

Μέχρι εδώ ήταν μια αρκετά ενδιαφέρουσα ανάλυση, έξω από τα συνηθισμένα κουτάκια των αναλύσεων του Διεθνούς πολιτικού παιχνιδιού. Από δω και πέρα όμως ο αρθρογράφος θα εμβάθυνε σε πιο επιστημονικά θέματα για να τεκμηριώσει τα λεγόμενά του. Εδώ θα άρχιζε να κουρδίζεται και η δική μου επιστημονική «διαστροφή» μιας και το άρθρο άρχιζε να αναλύει ζητήματα της «Θεωρίας Παιγνίων».

Η Θεωρία Παιγνίων ήταν ένα από τα μαθήματα που δεν κατάφερα να συμπαθήσω ποτέ όταν ήμουν στο πανεπιστήμιο. Βρισκόμουν σε μια διαρκή «σύγκρουση» με τον καθηγητή μου, Άρη Αλεξόπουλο από τη στιγμή που μας ανέφερε το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της Θεωρίας Παιγνίων, που είναι το «Δίλημμα του Φυλακισμένου». Το «δίλημμα του φυλακισμένου» είναι ένα απλό, αλλά χαρακτηριστικό παράδειγμα της θεωρίας παιγνίων, του κλάδου των μαθηματικών που εξετάζει τις στρατηγικές επιλογές λογικά σκεπτόμενων παικτών που εμπλέκονται σε ανταγωνιστικές καταστάσεις. Το παράδειγμα λοιπόν έχει ως εξής:

Δύο άτομα συλλαμβάνονται από την αστυνομία σαν ύποπτοι διάπραξης κάποιων εγκλημάτων. H αστυνομία δεν έχει όλα τα απαιτούμενα στοιχεία για να τους κατηγορήσει, οπότε τους βάζει σε χωριστά δωμάτια, εμποδίζοντάς τους να έχουν οποιαδήποτε επικοινωνία. O εισαγγελέας επισκέπτεται και τους δύο, τον καθένα χωριστά, και κάνει στον καθένα την εξής πρόταση:

  • αν καταθέσει εναντίον του άλλου (και ο άλλος δεν μιλήσει) τότε η συνεργασία αμείβεται με άμεση απελευθέρωση, ενώ ο «άλλος» θα φάει 12 χρόνια
  • αν δε μιλήσει ούτε αυτός ούτε ο άλλος θα φάνε και οι δύο από 1 χρόνο φυλακή για ήσσονος σημασίας αδικήματα για τα οποία η αστυνομία έχει αποδείξεις
  • αν καρφώσουν και οι δύο ο ένας τον άλλον τότε θα φάνε 4 χρόνια ο καθένας.

Ποιά είναι η αναμενόμενη ορθολογικά «βέλτιστη» στάση του καθενός απ’ τους κρατούμενους; ρωτάει η θεωρία παιγνίων.

Θυμίζουμε ότι «ορθολογισμός» για τους ειδικούς αυτού του μοντέλου είναι να κοιτάει ο καθένας το συμφέρον του, δηλαδή είτε το μέγιστο όφελος είτε την μικρότερη ζημιά του, λαμβάνοντας υπόψη του ότι και ο άλλος (ο «αντίπαλος»…) θα κάνει το ίδιο. Επειδή ο Α δεν μπορεί να εμπιστευτεί, «λογικά σκεπτόμενος», τον Β ότι θα κρατήσει το στόμα του κλειστό (οπότε, κρατώντας κι αυτός το δικό του, «κερδίζει» την μικρότερη ποινή), καρφώνει. Επειδή και ο Β απ’ την μεριά του κάνει τις ίδιες σκέψεις και τους ίδιους υπολογισμούς, καρφώνει επίσης. Kατά την θεωρία παιγνίων η ευτυχής (και πλήρως ορθολογική κατάληξη) του διλήμματος είναι ότι γίνονται ο ένας ρουφιάνος του άλλου και τρώνε από 4 χρόνια φυλακή.

 

Όπως καταλαβαίνετε, δεν θα μπορούσα ποτέ να συμφωνήσω στο ότι αυτές είναι ορθολογικές επιλογές λογικά σκεπτόμενων ανθρώπων. Έτσι, στο αμφιθέατρο υπήρχε μια ένταση, με τον καθηγητή μου να υποστηρίζει ότι η δική μου επιλογή (δηλαδή να μην γίνω ρουφιάνος) δεν είναι ορθολογική και εμένα να υποστηρίζω ότι η Θεωρία Παιγνίων αναφέρεται σε ηλίθιους δρώντες που πράττουν ανορθολογικά εξαιτίας μιας ανταγωνιστικής ηθικής από την οποία διακατέχονται… Αυτά συνέβαιναν στα αμφιθέατρα του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Κρήτης το 2004. Αυτό όμως που ανακάλυψα στο άρθρο, με αφορμή το οποίο γράφω σήμερα, είναι ότι παράλληλα, διεξάγονταν από τους επιστήμονες σε διεθνές επίπεδο, σχεδόν η ίδια συζήτηση με αυτή που είχαμε στα αμφιθέατρα.

Το 2005 λοιπόν, παρουσιάζεται στο paper, Has Game Theory been Refuted? το επιχείρημα του Fransisco Guala ως προς την ανεπάρκεια της μέινστριμ Θεωρίας Παιγνίων να ερμηνεύσει κάποια πολλαπλά παρατηρημένα πειραματικά αποτελέσματα. Το παρουσιάζει συνοπτικά και η Internet Encyclopedia of Philosophy στο λήμμα για τη Θεωρία Παιγνίων. Ακόμα πιο πρόσφατα, ασχολήθηκε με το επιχείρημα του Guala κι ένα μεγάλο όνομα στη Φιλοσοφία της Επιστήμης, ο Jim Woodward, συμμαζεύοντας λίγο το θέμα και συζητώντας τις προεκτάσεις του ( Why Do People Cooperate as much as They Do?, 2008).

Το επιχείρημα των Guala-Woodward λέει συνοπτικά ότι στις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις η πρόθεση μετράει, τα συμφραζόμενα μετρούν. Οι άνθρωποι – ή έστω πολλοί άνθρωποι – δεν είναι συνεπειοκράτες. Δεν αντιδρούν μόνο στο αποτέλεσμα της πράξης κάποιου άλλου (πόσο ζημιώνομαι ή ωφελούμαι, τι κερδίζω τι χάνω κ.λπ.), αντιδρούν επίσης και στη διαφαινόμενη πρόθεση πίσω από την πράξη. Πόσο φιλική ή εχθρική δείχνει να είναι. Η διαφαινόμενη φιλικότητα ή εχθρικότητα κάποιου άλλου, μέσα από τις πράξεις του, εξαρτάται έντονα από τα συμφραζόμενα της όλης κατάστασης (είναι context-dependent). Οι πράξεις καθαυτές σπάνια είναι από μόνες τους «φιλικές» ή «εχθρικές», αυτό που συνήθως κάνουμε είναι να τις μεταφράζουμε εντός συμφραζομένων για να διακρίνουμε το πρόσημό τους. Συγκεκριμένα μετράνε πολύ οι εναλλακτικές που φαίνεται να έχει ο άλλος. Κρίνουμε, δηλαδή, ότι ο άλλος έχει φιλική πρόθεση (και την επιβραβεύουμε έμπρακτα) διότι διέθετε σκληρότερες εναλλακτικές όμως επέλεξε να τις αφήσει. Και αντιστοίχως κρίνουμε ότι ο άλλος έχει εχθρική πρόθεση (και την τιμωρούμε έμπρακτα) επειδή διέθετε συνεργατικές εναλλακτικές όμως τις αγνόησε.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι σε αυτή την επιστημονική συζήτηση για την ανεπάρκεια της μέινστριμ Θεωρίας Παιγνίων συμμετείχε και ο σημερινός υπουργός οικονομικών Γιάνης Βαρουφάκης.

Ο αρθρογράφος λοιπόν υποστηρίζει από τις 2/2/2015 ότι αυτή είναι και η στρατηγική του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Να καταδείξει στα μάτια του υπόλοιπου κόσμου, του τρίτου παίχτη δηλαδή, ότι η Γερμανία έχει εναλλακτικές τις οποίες δεν θέλει να υιοθετήσει (αυτή τη στρατηγική ονομάζει Ηθική Ευφυΐα). Αυτό το είδαμε να συμβαίνει πολλές φορές μέχρι σήμερα. Από τη μία έχουμε τον ΣΥ.ΡΙΖ.Α. να λέει ότι δεν είναι αντίπαλός του η Γερμανία και ότι επιθυμεί να συνεργαστεί με όλους, ώστε να λύσουν ένα κοινό πρόβλημα, και από την άλλη οι Γερμανοί να στέκονται αμετακίνητοι λέγοντας απλά, ότι είμαστε υποχρεωμένοι να τηρήσουμε τις δεσμεύσεις μας. Αυτό κάνει τη Γερμανία να φαίνεται «κακή», «εχθρική» στα μάτια του τρίτου παίκτη. Παράλληλα, η Γερμανία, μετά και το μπαράζ επισκέψεων Τσίπρα- Βαρουφάκη δείχνει να απομονώνεται όλο και περισσότερο, ενώ η επιχειρηματολογία της, όσο και όλων όσων τη στηρίζουν, εξαντλείται στο τυπολατρικό «πρέπει να τηρήσετε τις δεσμεύσεις». Η Ελλάδα λοιπόν φαίνεται «καλή», «φιλική», γιατί ενώ θα μπορούσε να κρατήσει σκληρή στάση απέναντι στη Γερμανία, εντούτοις προσπαθεί να συνεργαστεί για το καλό όλων. Όσο περισσότερο λοιπόν οι Γερμανία εμμένει στις σκληρές της στάσεις τόσο περισσότερο απομονώνεται ηθικά.

Και ενώ, σύμφωνα με το άρθρο, η γερμανική διπλωματία συνίστατο εδώ και χρόνια σε κλειστές πόρτες και μυστικότητα (σύμφωνη με τη μέινστριμ Θεωρία Παιγνίων), απ’ ό,τι βλέπουμε η τακτική του ΣΥΡΙΖΑ είναι το βούκινο, κάθε άλλο παρά κλειστές πόρτες. Η γερμανική κυβέρνηση θέλει να διαπραγματευθεί απευθυνόμενη μόνο στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, ει δυνατόν με παρασκήνιο και μυστικότητα, αντίθετα ο ΣΥΡΙΖΑ απευθύνεται κυρίως στο ακροατήριο της υπόθεσης, στον τρίτο παίκτη.

Τι θα γίνει λοιπόν στη διαπραγμάτευση την Τετάρτη; Η ανάλυση του αρθρογράφου φαίνεται να επιβεβαιώνεται καθημερινά. Για να μην σας κουράζω άλλο, νομίζω ότι η Ελλάδα έχει κερδίσει ήδη τη διαπραγμάτευση και μάλιστα χωρίς να χρειαστεί να ανοίξει κανένα χαρτί απέναντι στη Γερμανία, απλά αλλάζοντας το γήπεδο. Η χώρα μας θα κερδίσει αυτή τη διαπραγμάτευση χάρη στην επιστημονική της υπεροχή. Τέλος, αν η Γερμανία επιλέξει να συνεχίσει τη σκληρή της στάση την Τετάρτη(που δεν το νομίζω), τότε η αποτυχία της γερμανικής διπλωματίας θα είναι παταγώδης και ιστορική και αυτό γιατί θα αναγκάσει την ελληνική πλευρά να ανοίξει όλα τα χαρτιά της (ζιμενς, γερμανικές αποζημειώσεις, Χοκτιφ, υποβρύχια κ.α.). Επιπλέον, αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι και οι υπόλοιποι ευρωπαίοι, παρά τις εξαρτήσεις τους από τη Γερμανία, δεν είναι έτοιμοι «να σου ρίξουν πυρηνικά επειδή κατούρησες στο μπιντέ τους», επειδή απλά δηλαδή, η Ελλάδα δεν τηρεί τις δεσμεύσεις της, πόσο μάλλον όταν οι θέσεις μας συμφέρουν και τους ίδιους. Γι αυτό υποστηρίζω ότι έχουμε κερδίσει ήδη τη διαπραγμάτευση.

 

Πηγές:

http://ironprison.blogspot.gr/2015/02/blog-post.html#comment-form

http://www.techiechan.com/?p=2418

http://www.o-klooun.com/anadimosiefseis/i-theoria-ton-paignion-kai-to-dilimma-ton-fylakismenon

 

Σωτήρης Τσουκαρέλης

Πολιτικός Επιστήμονας